ଡା. ରୋହିତ କୁମାର ଦାଶଅଧ୍ୟକ୍ଷ ସ୍ବାମୀ ଶିବାନନ୍ଦ ସଂସ୍କୃତ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟନୂଆପଡ଼ା, ଦେବଗଡ଼

ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ଭଗବାନ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଅନନ୍ୟ। ସେ କେବଳ ଦେବତାମାନଙ୍କର ସାଧାରଣ ଶିଳ୍ପୀ କିମ୍ବା ନଗର ନିର୍ମାତା ନୁହଁନ୍ତି, ବରଂ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସ୍ରଷ୍ଟା, ସଂରକ୍ଷକ, କଳା, ବିଜ୍ଞାନ, ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଯନ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାର ଆଦି ପ୍ରଣେତା। ଋକ୍‌ବେଦ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରାଣ, ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣ ଏବଂ ଶିବ ପୁରାଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଜନ୍ମ, ବଂଶ ପରିଚୟ, ମହିମା ଏବଂ ଚରିତର ଅତି ସୁନ୍ଦର ଓ ପ୍ରାମାଣିକ ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି। ଆଜିର ଆଧୁନିକ ଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଚରିତ ଏବଂ ଆଦର୍ଶ ଆମକୁ ଶ୍ରମ, ସୃଜନଶୀଳତା ଏବଂ କର୍ମନିଷ୍ଠାର ମହାନ ସନ୍ଦେଶ ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ।

ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଦ୍ୱାରିକା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରଚୟିତା ଭଗବାନ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ଅଭିହିତ କରାଯାଇଥାଏ ଏବଂ ଏହା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ ଯେ ଭଗବାନ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ପୂଜାରୁ ବ୍ୟାପାରରେ ଉନ୍ନତି ହୋଇଥାଏ। ଭାରତ ଦେଶରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଜୟନ୍ତୀ (୧୭ ସେପ୍ଟେମ୍ବର) ପୂରା ଧୂମଧାମରେ ପାଳନ କରାଯାଇଥାଏ। ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଜୟନ୍ତୀ ଦିନ ଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟର ଶିଳ୍ପାଞ୍ଚଳ, କାରଖାନା, ଲୁହା ଦୋକାନ, ଯାନବାହନ ଶୋ-ରୁମ୍, ସର୍ଭିସ ସେଣ୍ଟର ଇତ୍ୟାଦିରେ ପୂଜା ଅର୍ଚ୍ଚନା କରାଯାଇଥାଏ। ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଜୟନ୍ତୀ ଅବସରରେ ମେସିନ୍, ଓଜାରଗୁଡ଼ିକର ସଫେଇ ଏବଂ ରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ କରାଯାଇଥାଏ। ଏହି ଦିନ ଅଧିକାଂଶ କଳ-କାରଖାନା ବନ୍ଦ ରହିଥାଏ ଏବଂ ଲୋକମାନେ ଉତ୍ସାହ ଓ ଆନନ୍ଦ ସହିତ ଭଗବାନ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଆମର ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ପାଞ୍ଚଟି ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ଅବତାରର ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି।

ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ଧାତୁମାନଙ୍କର ରଚୟିତା କୁହାଯାଏ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଯେତେସବୁ ରାଜଧାନୀ ଥିଲା, ପ୍ରାୟ ସବୁ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ନିର୍ମିତ ଥିଲା। ଏପରିକି ସତ୍ୟଯୁଗର ‘ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକ’, ତ୍ରେତୟା ଯୁଗର ‘ଲଙ୍କା’, ଦ୍ୱାପରର ‘ଦ୍ୱାରିକା’ ଏବଂ କଳିଯୁଗର ‘ହସ୍ତିନାପୁର’ ଇତ୍ୟାଦି ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ରଚିତ। ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କଳିଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭଗବାନ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ରଚନାକୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ।

ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ଜନ୍ମ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଏକ କଥା କୁହାଯାଏ ଯେ ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ସର୍ବପ୍ରଥମେ ‘ନାରାୟଣ’ ଅର୍ଥାତ୍ ସାକ୍ଷାତ୍ ବିଷ୍ଣୁ ଆବିର୍ଭୂତ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ନାଭି-କମଳରୁ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘ଧର୍ମ’ ଏବଂ ଧର୍ମଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘ବାସ୍ତୁଦେବ’ ହୋଇଥିଲେ। କୁହାଯାଏ ଯେ ଧର୍ମଙ୍କ ‘ବସ୍ତୁ’ ନାମକ ସ୍ତ୍ରୀ (ଯିଏ ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଥିଲେ)ଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ‘ବାସ୍ତୁ’ ସପ୍ତମ ପୁତ୍ର ଥିଲେ, ଯିଏ ଶିଳ୍ପଶାସ୍ତ୍ରର ଆଦି ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ଥିଲେ। ସେହି ବାସ୍ତୁଦେବଙ୍କ ‘ଅଙ୍ଗିରସୀ’ ନାମକ ପତ୍ନୀଙ୍କଠାରୁ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ। ପିତାଙ୍କ ଭଳି ବିଶ୍ୱକର୍ମା ମଧ୍ୟ ବାସ୍ତୁକଳାର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ବନିଥିଲେ।

ବୈଦିକ ଦୃଷ୍ଟିରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା: ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ପରମ ସ୍ରଷ୍ଟା

ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ କେବଳ ଏକ ସୀମିତ ପରିସରରେ ବାନ୍ଧି ରଖାଯାଇ ନାହିଁ, ବରଂ ତାଙ୍କୁ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ପରମ ସ୍ରଷ୍ଟା ଏବଂ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ଭାବେ ସ୍ୱୀକାର କରାଯାଇଛି। ଋକ୍‌ବେଦର ଦଶମ ମଣ୍ଡଳର ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୂକ୍ତରେ ତାଙ୍କର ମହିମା ଗାନ କରି କୁହାଯାଇଛି ଯେ ସେହି ଏକମାତ୍ର ଦେବତାଙ୍କର ସବୁଆଡ଼େ ଚକ୍ଷୁ, ସବୁଆଡ଼େ ମୁଖ, ସବୁଆଡ଼େ ବାହୁ ଏବଂ ସବୁଆଡ଼େ ପାଦ ରହିଛି। ଅର୍ଥାତ୍ ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଏବଂ ବ୍ୟାପ୍ତି ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ପରିବ୍ୟାପ୍ତ। ସେ ନିଜର ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଓ କର୍ମଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆକାଶ (ଦ୍ୟୁଲୋକ) ଏବଂ ପୃଥିବୀକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି। ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିମ ସତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ପରିପାଳକ।

ଯଥା –
ଯଃ ପିତା ଜନିତା ଯୋ ବିଧାତା ଧାମାନି ବେଦ ଭୁବନାନି ବିଶ୍ୱା।
ଯୋ ଦେୱାନାଂ ନାମଧା ଏକ ଏବ ତଂ ସଂପ୍ରଶ୍ନଂ ଭୁବନାୟ ଯନ୍ତି॥
(ଋକ୍‌ବେଦ, ମଣ୍ଡଳ ୧୦, ସୂକ୍ତ ୮୨, ମନ୍ତ୍ର ୩)

ପୁରାଣ ଅନୁଯାୟୀ ଜନ୍ମ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ବଂଶ ପରିଚୟ
ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରାଣ, ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣ ଏବଂ ଶିବ ପୁରାଣରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ଜନ୍ମ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଖ୍ୟାନ ରହିଛି। ମହାଭାରତ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରାଣରେ ତାଙ୍କୁ ଦେବତାମାନଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ସ୍ଥପତି ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଅକ୍ଷୟ ଶିଳ୍ପକଳାର ପ୍ରଭୁ ଏବଂ ‘ରୂପକର୍ତ୍ତା’ ଅର୍ଥାତ୍ ସମସ୍ତ ଆକୃତି ଓ ଗଠନର ପ୍ରକୃତ ସ୍ରଷ୍ଟା।

ସେହିପରି ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣ ଅନୁଯାୟୀ, ପ୍ରଜାପତି ବିଶ୍ୱକର୍ମା ହେଉଛନ୍ତି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମାନସ ପୁତ୍ର। ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିରୁ ପ୍ରକଟିତ ହୋଇ ଏହି ସଂସାରର ରୂପରେଖ ଓ ଭୌତିକ ସଂରଚନା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।

ଶିବ ପୁରାଣ ଏବଂ ଦେବଶିଳ୍ପୀଙ୍କ ଅଲୌକିକ କୃତିତ୍ୱ

ଶିବ ପୁରାଣ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପୌରାଣିକ ଆଖ୍ୟାନରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ଭଗବାନ ବିଶ୍ୱକର୍ମା କେବଳ ସାଧାରଣ ନଗରୀ କିମ୍ବା ଭବନ ନିର୍ମାତା ନଥିଲେ, ବରଂ ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ଏବଂ ପବିତ୍ର ଧାମଗୁଡ଼ିକର ମଧ୍ୟ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଦିବ୍ୟ ନଗରୀ, ଆକାଶଗାମୀ ବିମାନ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧ ରଥଗୁଡ଼ିକୁ କେବଳ ସ୍ଥପତି ବିଶ୍ୱକର୍ମା ହିଁ ନିର୍ମାଣ କରିଥାନ୍ତି। ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କର ‘ତ୍ରିଶୂଳ’, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ‘ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର’ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ‘ବଜ୍ର’ ଆଦି ଅସ୍ତ୍ର ତାଙ୍କର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଶିଳ୍ପକଳାର ଜ୍ୱଳନ୍ତ ପ୍ରମାଣ।
ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଦିବ୍ୟ ନଗରୀ ଏବଂ ବାସ୍ତୁକଳାର ପ୍ରଣେତା
ପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଛି ଯେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଚାରିଯୁଗରେ ମାନବ ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ନିମନ୍ତେ ଅନେକ ଅଲୌକିକ ନଗରୀ ନିର୍ମାଣ କରିଛନ୍ତି…

ସତ୍ୟଯୁଗରେ: ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ‘ଅମରାବତୀ ନଗରୀ’।
ତ୍ରେତୟା ଯୁଗରେ: ଲଙ୍କାପୁରୀ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଅଯୋଧ୍ୟା ନଗରୀର ସ୍ଥାପତ୍ୟ।

ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ: ସମୁଦ୍ର ଗର୍ଭରେ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଓ ରତ୍ନଖଚିତ ‘ଦ୍ୱାରିକା ନଗରୀ’ ଏବଂ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥର ସଭାଗୃହ।
ଏହି ସମସ୍ତ ନଗରୀ ନିର୍ମାଣ ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ପ୍ରମାଣିତ କରିଛନ୍ତି ଯେ ସେ ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ର, ନଗର ଯୋଜନା ଏବଂ ସ୍ଥାପତ୍ୟ କଳାର ଆଦି ଗୁରୁ।
ଆଜିର ସମାଜରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ଚରିତର ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା
ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରାଣ, ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣ, ଶିବ ପୁରାଣ ଏବଂ ଋକ୍‌ବେଦର ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରମାଣରୁ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଯେ ଭଗବାନ ବିଶ୍ୱକର୍ମା କେବଳ ସୃଷ୍ଟିର ସ୍ଥପତି ନୁହଁନ୍ତି, ବରଂ ସେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ସଂରକ୍ଷକ, କଳା ଓ ବିଜ୍ଞାନର ଆଦି ପ୍ରଣେତା। ତାଙ୍କର ଚରିତ ଆମକୁ ଶ୍ରମ, ସୃଜନଶୀଳତା ଏବଂ କର୍ମନିଷ୍ଠାର ମହାନ ସନ୍ଦେଶ ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ।
ସେ ଶିକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି ଯେ ଯେକୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପବିତ୍ରତା, ନିଷ୍ଠା ଏବଂ ସୃଜନଶୀଳତାର ସହ କଲେ ତାହା ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଆରାଧନା ସହିତ ସମାନ ହୋଇଥାଏ। ଆଜିର ଯନ୍ତ୍ରଭିତ୍ତିକ ଓ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଯୁଗରେ ଶିଳ୍ପୀ, କାରିଗର, ଇଞ୍ଜିନିୟର ଏବଂ ବିଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିଜର କର୍ମକ୍ଷେତ୍ରରେ ସଫଳତା ଏବଂ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଓ ନିଷ୍ଠାର ସହ ପୂଜା କରିଥାନ୍ତି। ଭଗବାନ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ଆଦର୍ଶକୁ ଆପଣାଇ ଆମେ ସମାଜକୁ ଏକ ଉନ୍ନତ, ସୃଜନଶୀଳ ଏବଂ କର୍ମମୁଖୀ ଦିଗରେ ଆଗେଇ ନେଇପାରିବା।

ପ୍ରସ୍ତୁତି-
ପଣ୍ଡିତ ରୋହିତ କୁମାର ଦାଶ